PERGAMENTER (WERNER)

Echtpaar Werner Pergamenter (Leipzig, 24-3-1908)1

Werner kwam op 29 oktober 1936 als 'Isr'(aëlitisch), 'koopman', 'vr'(eemdeling) en zoon van Arthur Pergamenter en Martha Dehlendorf uit Berlijn aan in Amsterdam. Zijn moeder was niet joods. De nazi's beschouwden Werner als een halfjood. Hij ging vanuit een huurkamer in de hoofdstad wonen op de P.L.Takstraat 40 in Zaandam, bij de weduwe Th. Plekker. Voor de oorlog woonde hij achtereenvolgens op de Veeringstraat 19, Schiermonnikoog 22a en Noordschebos 29.

Dameshoeden

Op 9 maart 1939 kwam Marie Auguste Jarozwiez (Teltow, 30-9-1912) over uit Berlijn. Zij had 'geen godsdienst'. Werner was een broer van Johanna Rosenbaum-Pergamenter*, die met haar gezin al sinds november 1934 in Zaandam woonde. Het echtpaar Pergamenter woonde aan de Oostzijde en de Czaar Peterstraat. Een politierapport van november 1940 noemt Werner marktkoopman. Het echtpaar woonde toen op Schiermonnikoog 22. Werner -en zijn echtgenote mogelijk nog meer- was een zakenpartner van hoedenfabrikant Erich Poppert*.

Vlucht

In een naoorlogs verslag beschrijft hun buurtgenote T. van Til-Duijs hoe het het echtpaar Pergamenter in Duitsland en Nederland verging. Werner Pergamenter was zijn geboorteland ontvlucht vanwege de antisemitische dreiging. Die vonden hij en zijn vriendin Marie zo groot dat ze toen Marie in verwachting raakte, besloten tot een abortus. De daarbij ontstane complicaties overleefde ze maar net aan. Werner vluchtte naar Nederland, Marie volgde hem korte tijd later. Op 29 maart 1939 traden ze in het huwelijk. In hun bescheiden Zaandamse woning zetten ze een bedrijfje op dat dameshoeden verkocht en 'vervormde'. Het vrijgevige stel was populair in de wijk en kreeg van buurtkinderen de benaming 'tantie en meneer'.   

Oorlog

Werner behoorde tot de Duitse vluchtelingen die in het begin van de bezetting werden gearresteerd. Het echtpaar werd op 21 november 1940 's morgens om 6.50 uur opgehaald door twee Zaandamse rechercheurs. Dat gebeurde op verzoek van  de Sicherheitspolizei in Den Haag, die hen om 11 uur kwam afhalen.2 Werner Pergamenter werd via het Scheveningse 'Oranjehotel' naar een Deutsche Straf- und Untersuchungsgefängnis gestuurd. In maart 1941 kwam hij vrij. Volgens T. van Til zat ook Marie vier maanden opgesloten in de strafgevangenis van Scheveningen. Vermoedelijk is het echtpaar daarna uit Zaandam vertrokken. De naam Pergamenter komt immers niet voor bij de verklaringen omtrent radiobezit van april 1941, noch in het 'evacuatie'-materiaal van 19 januari 1942, noch op de lijst van 63 Zaanse personen die begin februari werden ingeschreven in Westerbork.

Maatregelen

Werner en Marie hadden wel te maken met  vele beperkende en bedreigende maatregelen tegen gemengd gehuwden en buitenlanders. Gerard Klitsie was aan het eind van de oorlog dwangarbeider in de zoutmijn Stassford. Daar hoorde hij in maart of april 1945 dat een van de halfjoodse gevangenen hem kende van zijn vroegere werk bij Poppert. De man zat in de afdeling gemengd gehuwden. Dit zou Werner Pergamenter kunnen zijn.

Zuster

Een zuster van Werner, Lotte, woonde met haar man Josef Barchasch en hun drie zonen Marcel, Ralph en Freddy in Den Haag. Dit joodse gezin liep acuut gevaar, reden voor Werner en Marie om voor hen een onderduikadres te zoeken. Dat werd gevonden bij een onderwijzeres, die een zolder op de Haagse Stationsstraat beschikbaar had. Eind 1942 betrok de familie Barchasch de met een noodkachel te verwarmen zolder. Werner en Marie boden hulp waar ze konden, helemaal toen Josef ernstig ziek werd. Maar in het voorjaar van 1943 ontdekten de Duitsers het joodse gezin. Toen hun Zaanse familieleden een dag later langskwamen, was het onderduikadres leeggehaald. Het gezin Barchasch werd op 23 mei 1943 in Sobibor om het leven gebracht.  

Vervolg

Het echtpaar overleefde de oorlog en keerde terug naar Zaandam. Daar woonde Werners neef Manfred  Rosenbaum* korte tijd bij hen. Het echtpaar emigreerde in 1948/'49 naar Fort Lauderdale in de Verenigde Staten. Werners zus Johanna Rosenbaum-Pergamenter en haar echtgenoot overleefden de jodenvervolging eveneens niet.