WAAGENAAR (BERNARD EN KAREL)

Bernard Chaim Waagenaar (Amsterdam, 22-3-1936) en Karel Daniel Waagenaar (Amsterdam, 6-8-1939)1

 

De jonge Karel Daniel Waagenaar zat geruime tijd ondergedoken bij de Zaandammers Remmert en Margaretha Aten. Hij kwam heelhuis door de oorlog. Dit in tegenstelling tot zijn twee oudere broers, van wie ook Bernard Chaim een paar weken doorbracht bij de Atens. 

 

Zwager

In 1942 vroeg de joodse Anna Waagenaar-Bakker haar vriendin Greet Heijbroek om haar twee oudste zoons, Joseph Barent en Bernard Chaim in bescherming te nemen. Na enige aarzeling stemde Greet in. Ze stelde voor om de jongste zoon in Zaandam te laten onderduiken bij haar mans zwager, Remmert Aten en zijn vrouw Margaretha. Hoewel dit echtpaar eveneens een kind hadden, de toen 12-jarige Marion, aarzelden ze geen ogenblik. Ze reisden onmiddellijk naar de Amsterdamse woning van de familie Waagenaar (Nicolaas Maesstraat 97 huis) om afspraken te maken over de 2,5 jaar oude Karel Daniel. De peuter vertrok, na aanvankelijke weerstand, met 'oom' en 'tante' naar Zaandam. De eerste twee weken logeerde ook zijn broer Bernard Chaim in de Frans Halsstraat 31, om de overgang voor Karel niet te groot te maken.

 

Tbc

De twee broers van Karel, Joseph Barent (17-12-1934) en Bernard, gingen met een lid van een verzetsgroep naar Driebergen, waar ze werden ondergebracht in het kindertehuis van de zusters Suus Dermout en Mien Deenik. Als reden voor Karels verblijf in Zaandam voerde het echtpaar Aten desgevraagd aan dat diens moeder leed aan open tbc en om die reden in een kuuroord verbleef. Het jongetje kreeg een gezien de omstandigheden zo normaal mogelijke opvoeding. Hij ging na enige tijd zelfs naar school, een montessoriklasje in Koog aan de Zaan.

 

Tegendraads

De Atens werkten tegendraads en hielden zich niet aan de ongeschreven regel om joodse onderduikers af te schermen van de buitenwereld. In plaats van de peuter te verbergen voor nieuwsgierige blikken en vijandige acties toonden ze hem openlijk. "Hierin stak natuurlijk een risico", schreef Remmert Aten na de oorlog. "Door z'n nogal blauwe ogen en donkerblond krullend haar viel hij niet op als een joods type. Bij navraag hadden wij hem door kunnen laten gaan voor een neefje uit België of zo. Er is nooit navraag gedaan en in zoverre hadden wij dus geluk gehad."2

 

Overval

Die voorspoed ontbeerden de twee oudste broers Waagenaar. Ze werden twee jaar lang gastvrij opgevangen in het Driebergense tehuis De Viersprong, maar als gevolg van verraad volgde daar op 6 januari 1944 een overval. Onder toezicht van twee Duitse officieren en een tolk werden de joodse en de niet-joodse kinderen van elkaar gescheiden. De Waagenaars en vijftien andere kinderen werden in een paardentram gezet en afgevoerd naar het station van Driebergen. Marion Aten over de broertjes Waagenaar: "Ik was toevallig bij hun ouders op bezoek, die in Wageningen ondergedoken zaten bij een oudere vrouw, toen er een telefoontje kwam dat ze waren opgepakt."3

 

Gaskamer

De ouders reisden met Marion mee naar Zaandam. Het duurde niet lang of er kwam daar bericht dat Bernard en Joseph op 12 januari van de Hollandsche Schouwburg naar Westerbork waren gebracht. Hun vader en moeder gingen die dag met Remmert naar het Amsterdamse Centraal Station, in de hoop de jongens uit de rij te kunnen halen. Ze kwamen te laat. Eerder dan gepland reden de treinen de hoofdstad uit. In de wagons zaten 120 slachtoffers, vooral onderduikers. Na twee weken Westerbork werden Bernard (7) en Joseph (9) in beestenwagens naar Auschwitz vervoerd, waar ze onmiddellijk na aankomst, op 28 januari 1944, in de gaskamer verdwenen.

 

Bevrijding

Na het oppakken van zijn broers werd Karel Daniel in Wageningen met zijn ouders herenigd, die hem aan hun zijde wilden houden. Het geallieerde front kwam echter in het najaar van 1944 steeds dichterbij en de situatie in Wageningen werd te gevaarlijk. De Duitsers evacueerden de stad. Via Bennekom kwamen de Waagenaars terug naar Noord-Holland. Daar maakten ze de bevrijding mee.